یکی از شناخته شده ترین سوگیری‌های رفتاری در بین جامعه اقتصاددانان(حتی پیش از اینکه دانش اقتصاد رفتاری پا به عرصه وجود بگذارد) توهم پولی یا همان Money Illusion است.

ین پدیده برای اولین بار در اوایل قرن بیستم توسط اروینگ فیشر مطرح شد. ایشان در سال ۱۹۲۳ هم کتابی دقیقا با عنوان “توهم پولی” منتشر کرد. بعدها توهم پولی از طریق مکتب کینزی وارد مدلهای اقتصاد شد و در کتابهای اقتصاد کلان دوره لیسانس حتما به آن پرداخته میشود.

از میان اقتصاددانان رفتاری که روی این موضوع کار کرده اند میتوان به الدار سفیر، دایموند و تورسکی اشاره کرد.

▫️متاسفانه اخیرا در تحلیلهایی از بعضی از دوستان در فضای مجازی به پدیده توهم پولی اشاره شده است و به وضوح معنایی واژگونه از آن استنباط شده است. در شبکه های اجتماعی معمولا تحلیل یک نفر توجه ها را به یک موضوع مشخص جلب میکند و باقی افراد هم به آن میپردازند. فکر میکنم این روایت واژگونه از توهم پولی با مطلبی از دوستمان دکتر ملکی با عنوان “پوپولیسم در کمین دستمزدها” شروع شد(به آن متن انتقادهای دیگری هم وارد است که جداگانه مطرح خواهد شد و البته اینها چیزی از اعتبار شخص ایشان کم نمیکند).

▫️سوگیری توهم پولی میگوید که مردم ممکن است نسبت به کاهش قدرت خرید ناآگاه باشند. یعنی حواسشان نیست که اسکناس هزار تومانی دیگر آن هزار تومانی سابق نیست و قدرت خریدش به شدت کاهش پیدا کرده است.

▫️در بازار کالا و خدمات، این سوگیری ممکن است منحر به تاخیر در تعدیل قیمتها و چسبندگی قیمتی بشود.

▫️در بازار کار، این سوگیری باعث میشود مردم با افزایش ارزش اسمی دستمزد به اندازه ای کمتر از نرخ تورم احساس خوبی داشته باشند! فرض کنید تورم ۱۲۰درصد باشد، اما دریافتی حقوق بگیران دوبرابر بشود(یعنی ۱۰۰درصد رشد). حقوق بگیری که دچار توهم پولی است از شرایط فوق ناراضی نیست در حالیکه قدرت خریدش نزدیک ۱۰درصد کم شده! اگر این کاهش در دستمزد مستقیم اتفاق می افتاد شخص حتما اعتراض میکرد، اما الان ممکن است حتی توهم برنده بودن هم داشته باشد!

▫️برای سنجش این مسئله در خودتان فرض کنید که حقوقتان در سال آینده دو برابر خواهد شد. چه احساسی دارید؟

▫️بنابرین توهم پولی یک غفلت از حقوق خود است. وقتی کسی نسبت به حق خودش ناآگاه باشد چه باید کرد؟

⭕️⭕️ حالا چه کنیم؟

یکی از بزرگان دانش اقتصاد توسعه میگوید: توسعه یک کشور زمانی اتفاق می افتد که حقوق ضعیفترین افراد هم در آن محافظت بشود. دهاتی را تصور کنید که در آن ارثیه دیوانگان و ایتام را میخورند. آیا این تصویر برای شما مشمئز کننده نیست؟ بطور مشابه عدم آگاهی یا غفلت عوامل اقتصادی هم نباید منجر به تضییع حقوقشان بشود.

▫️به این منظور باید در هر شانی هستیم دقیق رفتار کنیم.

▫️در شان حقوق بگیر حواسمان باشد که “قدرت خرید” مهم است نه ارزش اسمی دستمزد.

▫️در شان سیاستگذار یادمان باشد روی توهم پولی در سیاستگذاری حساب باز نکنیم؛ نه عاقلانه است و نه اخلاقی! سیاستگذار باید بداند اگر توهم پولی مردم کمکی به اهداف سیاستی هم بکند ناحق است.

▫️در شان بانک مرکزی و مرکز آمار خیال نکنیم با پایین نشان دادن تورم کار خوبی میکنیم!

▫️بعنوان مرجع اجتماعی(مثل صاحبان رسانه) تلاش کنیم آحاد اقتصادی کمترین درجه از توهم پولی را داشته باشند. یکدیگر را نسبت به آمار دقیق تورم آگاه کنیم. یک فرد روستایی را در نظر بگیرید که کالایش را دارد به قیمتی پایین در شهر میفروشد.

▫️و در شان خریدار خدمات آنجا که خدمتی خریداری میکنیم انصاف داشته باشیم و خودمان قیمت بیشتری بپردازیم.

مصطفی نصراصفهانی