استفاده از تنبیه به جهت تغییر و کنترل رفتار افراد، یکی از ابزارهای اساسی و رایج جامعه است. به چند دلیل، آشنایی با اصول علمی بکارگیری تنبیه ضرورت می‌یابد.

نخست آنکه استفاده‌ی نادرست از تنبیه، منجر به تغییر رفتار نخواهد شد در نتیجه به هدف مورد نظر خواهیم رسید، دوم بکارگرفتن نادرست تنبیه سبب اتلاف منابع مالی و صدمه به منابع انسانی می‌شود. سوم آگاه شدن از این مساله است که، استفاده از تنبیه به صورت مؤثر، کاری بسیار دشوار است، بنابراین برای بکارگیریِ تنبیه حتماً باید از متخصصین کمک گرفت.

🔹تنبیه، بحث‌انگیزترین موضوع در تغییر و اصلاح رفتار است،که بیرحمی و کج‌رفتاری را به ذهن متبادر می‌کند. با این وجود، تنبیه لزوماً با بی‌رحمی یا درد جسمانی همراه نیست و “هر فرایندی که بتواند فراوانی رفتار را کاهش دهد تنبیه می‌نامیم”، چه آزارنده باشد چه خوشایند باشد. وقایع آزارنده‌ی متنوعی به طور موٌثر در تنبیه بکار رفته‌اند، از جمله توبیخ کلامی، جریمه‌ی نقدی، محروم‌سازی، منزوی‌کردن، پس‌گرفتن امتیاز کسب شده، از دست دادن تقویت‌کننده‌های مثبت، نمره‌ی منفی و حتی پاشیدن آب یا آبلیمو در دهان.

🔹مشاهده‌ی نامنظم و غیرفنی نشان می‌دهد که ممکن است واقعاً تنبیه موثر نباشد، به طور مثال: ”تخلف از قوانین راهنمایی با جریمه و سایر پیامدهای ناخوشایند، تنبیه می‌شود اما غالباً شاهدیم که مردم از چراغ قرمز می‌گذرند و با سرعتی بیش از حد مجاز رانندگی می‌‌کنند. دانش‌آموزانی که معلم آنها را به خاطرِ عدم‌تکمیل تکالیف توبیخ و سرزنش می‌کند، ضرورتاً، تکالیف بعدی را به موقع انجام نمی‌دهند. کسانی که به خاطر فروش کوکائین و هروئین دستگیر می‌شوند احتمالاً پس از رهایی از زندان، به این کار ادامه می‌دهند.“

🔹اما برخلاف این مثال‌ها، تنبیه گاهی فوق‌العاده موثر است، کودکی که تصادفاً در حین بازی با پریزبرق دچار برق‌گرفتگی می‌شود کمتر احتمال دارد مجدداً انگشت خود را در پریز فرو کند. شخصی که حرکت شتاب‌زده روی پلکان لغزنده منجر به سقوط و صدمه دیدن او شده باشد، بار بعدی که از پلکان عبور کند، آهسته‌تر حرکت خواهد کرد. کسی که در بار اول سوارشدن در قایقی باریک به خاطر خم شدن و تکیه‌ی زیاد به یک طرف در آب واژگون شده باشد، پس از آن در نگاه داشتنِ خود در وسط قایق، بسیار سنجیده‌تر عمل می‌کند.

🔹چرا تنبیه در سرکوبِ برخی رفتارها ناموفق است؟ مثلاً با این‌که سرعت زیاد ممکن است منجر به جریمه شود باز هم رانندگان باسرعت‌های بیش از حد مجاز می‌رانند.

۱_تنبیه با تأخیر و پس از گذشت مدتی از آغاز رفتارنامطلوب رخ می‌دهد: تنبیه در عدم‌رعایت قوانین و مقررات راهنمایی و رانندگی، مشابه تنبیه در بیشتر موارد نظام جزایی و بسیاری از موقعیت‌های اجتماعی است. در تمامی این موارد تنبیه توسط مأموران اعمال می‌شود و پیامدِ محیطیِ خودبه‌خود برای پاسخ نیست. مأمور پلیس باید سرعت غیرمجاز راننده را تشخیص دهد و قاضی باید درباره‌ی شدت تخلف قضاوت کند و درباره‌ی نوع کیفری که باید بکار رود، تصمیم بگیرد. ضرورت تشخیص پاسخِ قابل تنبیه و اعمال محرک آزارنده توسط افراد می‌تواند، تنبیه را ناموثر سازد. تأخیرهای دیگری نیز در تنبیه اتفاق می‌افتند زیرا معمولاً الزامی برای پرداخت فوری جریمه نیست. همچنین می‌توان به جریمه اعتراض کرد و رسیدگی به اعتراض نیز ممکن است چند ماه طول بکشد.

۲-تنبیه متناوب رخ می‌دهد: لزوم تشخیص رانندگانی که با سرعت غیرمجاز می‌رانند توسط مأمورین پلیس، این نتیجه را دارد که رانندگان هربار که با سرعتی بیشتر از حدمجاز برانند گیر نیفتند. در واقع احتمال گیرافتادن بسیار کم است و ممکن است راننده‌ای به ازای هر پنجاه بار یا بیشتر که با سرعت بیش از حد مجاز براند فقط یک بار برگ جریمه دریافت کند. بنابراین در این گونه موارد نیز که تنبیه کاملاً متناوب است کارایی تنبیه ازبین می‌رود. شاید اگر هربار که سرعت از حدمجاز می‌گذرد به صورت خودکار چند لیتر از سهمیه بنزین راننده کاهش یابد هردو مشکل مذکور رفع شود، البته در صورتی که امکانات و شرایط چنین کاری عملی باشد.

۳-تنبیه در ابتدا خفیف است: معمولاً بکارگیریِ تنبیه توسط اجتماع به صورت تدریجی افزایش می‌یابد مثلاً نخست اخطار می‌دهند و پس از خلاف‌های مکرر شدت تنبیه بیشتر می‌شود. در رانندگی نیز تنبیه برای اولین خلاف، احتمالاً خفیف است. و راننده فقط باید جریمه‌ای بپردازد. کیفرهای شدیدتر تنها وقتی اعمال می‌شوند که راننده به دفعات به خاطر سرعت، برگ جریمه گرفته باشد. بنابراین تنبیه در ابتدا خفیف بوده و تنها پس از خلاف‌های متعدد شدت آن افزایش می‌یابد، این شکل تنبیه معمولاً اصل اساسی استفاده از تنبیه در جامعه است که برای رفتار نامطلوب فرصت‌های دوباره‌ای به افراد می‌دهد، سپس در مورد تنبیه فرد خاطی مصمم می‌شود.

۴-تنبیه غالباً توسط محرکی افتراقی علامت داده می‌شود: دلیل دیگر برای اثربخش نبودن تنبیه در جلوگیری از سرعت زیاد این است که رانندگان غالباً می‌توانند پیش‌بینی کنند حدوداً در چه زمانی مأمور راهنمایی و رانندگی درصدد است سرعت آن‌ها را اندازه‌بگیرد. در برخی شهرها، نقاط وارسی با رادار هرروز صبح از رادیو اعلام می‌شود. حضور پلیس نیز از علائم مشخص خودروهای گشت است. و یا رانندگان حضور پلیس را به هم اطلاع می‌دهند، اتومبیل‌های گشت و اطلاع‌رسانی راننده‌ها به هم‌دیگر محرک‌های افتراقی برای تنبیه فراهم می‌کنند و به این ترتیب تنبیه توسط محرک‌های تفکیکی خبر داده می‌شود.

🔹چرا تنبیه در سرکوبِ برخی رفتارها موفق است؟ در مقایسه با اثربخش نبودن تنبیه در تغییر رفتارِ رانندگان از سریع راندن، چرا در تغییر رفتار کودکان از فروبردن انگشت در پریز برق، تنبیه به خوبی عمل می‌کند؟ کودکی که ضمن بازی با پریز برق دچار شوک شود بعید است هرگز دوباره دست به چنین کاری بزند و ممکن است ترسی نیرومند از پریز برق در او ایجاد شود. در وابستگی تنبیه با پاسخ فرد چه تفاوت‌های اساسی بین رانندگی سریع‌تر از حد مجاز و بازی با پریز برق وجود دارد؟

۱-تنبیه همیشه و هر بار رخ می‌دهد: هربار که فرد انگشت خود را در پریزبرق فرو کند گرفتار شوک خواهد شد. یکی از شرط‌های اثربخشی تنبیه وقوع همیشگی تنبیه است.

۲-تنبیه فوری است: فرد به محض تماس باالکترودها دچار شوک می‌شود و هیچ فرایند پیچیده‌ی تشخیص یا تصمیم‌گیری وجود ندارد که ارائه‌ی محرک کاهش‌دهنده‌ی رفتار را به تأخیر اندازد. اگر تنبیه با تأخیر پس از پاسخ هدف ارائه شود، ممکن است تا حدودی سرکوبیِ موقتِ رفتار رخ دهد.

۳-تنبیه برای اولین تخلف شدید است: تنبیه متناوب نیست و پریز، در بار اولی که دست به الکترودها بخورد، هشدار نمی‌دهد؛ بلکه با اولین خطا، همان نتیجه حاصل می‌شود که با دهمین خطا نیز اتفاق می‌افتد. هربار که فرد دست در پریز فرو کند شوک شدید خواهد بود.

۴-تنبیه توسط محرک افتراقی علامت داده نمی‌شود: تنبیه فقط به اوقاتی که مأمور پلیس یا ناظر دیگری حضور دارد محدود نمی‌شود. خواه کسی در اتاق باشد یا نباشد، فرو بردن انگشت در پریز باعث شوک می‌شود. تنبیه شدید و فوری در مورد وقوع هرپاسخ هدف، همواره وجود دارد.آنچه بخصوص در مورد تنبیه توسط مأمور راهنمایی و رانندگی بیشتر روی می‌دهد آن است که وابستگی تنبیه، تنها در حضور محرک‌های معیّن برقرار می‌شود. روشی که در آن تنبیه به وسیله‌ی محرکی معیّن علامت داده شود، تنبیه افتراقی نامیده می‌شود. به عنوان مثال، ممکن است کودکی به خاطر دویدن در اتاق هنگام حضور والدین در خانه، توبیخ شود اما هنگام حضور پدربزرگ و مادربزرگ توبیخ نشود. در این مورد، تنبیه توسط نشانه‌هایی که با حضور والدین کودک در خانه پیوند دارند علامت داده می‌شود. والدین، محرک‌های افتراقی، برای تنبیه می‌شوند.

🖊گردآوری: کاوه حسن‌زاده، کارشناس‌ارشد روانسنجی
📂منبع: اصول اساسی یادگیری و شرطی‌سازی، ترجمه دکتر رضازمانی